به سبب برداشت‌هاي بي‌رويه از آب‌هاي زيرزميني دشت‌هاي خراسان رضوي و به‌رغم هشدارهاي سازمان زمين‌شناسي و اكتشافات معدني كشور، روند فرونشست در دشت‌هاي خراسان رضوي همچنان ادامه دارد.

به گزارش روابط‌ عمومي سازمان زمين‌شناسي و اكتشافات معدني كشور، محمد جواد بلورچي، رييس گروه زمين‌شناسي مهندسي اين سازمان در خصوص پديده فرونشست دشت مشهد كه اخيرا ذهن بسياري را به خود مشغول داشته، خاطرنشان كرد: دليل اصلي نشست اين دشت همانند بقيه دشت‌هاي كشور برداشت بي‌رويه از منابع آبي توسط چاه‌هاي بي‌شمار و عميق منطقه است چرا كه با وجود تنها 12درصد ذخيره منابع آبي استان خراسان رضوي در دشت مشهد، نزديك به 40درصد جمعيت استان در اين دشت ساكن هستند كه اين امر خود موجب حفر چاه‌هاي متعدد در اين منطقه به دليل نياز به آب بيشتر براي ساكنان مي‌شود.

  وي با بيان اينكه بيشتر مصرف سالانه منابع آبي دشت مشهد مربوط به بخش كشاورزي مي‌شود، تصريح كرد: بايد از برداشت‌هاي بي‌رويه و تاسيس چاه‌هاي جديد در منطقه جلوگيري كرد، زيرا بيش از 20سانتيمتر نشست در سال در دشت مشهد توسط اداره كل نقشه‌برداري خراسان رضوي به ثبت رسيده است كه غيرقابل جبران است.  بلورچي با اظهار تاسف از اينكه فرونشست دشت مشهد بسيار گسترده‌تر از آنچه در جنوب تهران رخ داد، مي‌باشد، تصريح كرد: منطقه با طولي حدود 80كيلومتر و عرض 8كيلومتر دقيقا دشت مشهد را در بر گرفته است كه رشد جمعيت در اين منطقه و اقليم خشك آن و همچنين كمبود منابع آبي مساله را تشديد مي‌كند.وي در خاتمه يادآور شد: در همين زمينه طي روزهاي اخير مسوولان خراسان رضوي با برگزاري نشست‌هاي علمي به بررسي مخاطرات موجود در استان به ويژه پديده فرونشست و تهديدهاي ايجاد شده براي آبخوان‌هاي كشور پرداخته و خواستار انجام اقدامات جدي جهت كند شدن و توقف روند فرونشست دشت‌هاي كشور و اجراي روش‌هاي پايه‌اي ايراني همچون ساخت سدهاي زيرزميني، بازسازي قنات‌ها، تغيير الگوي مصرف آب در كشاورزي، صنعت و مصارف خانگي، جهت حل بحران كمبود آب شد.

http://goroh-geo-kermanshah.blogfa.com

اهمیت آب رود خانه فریمان :

      انجام اصلاحات ارضی در فریمان همزمان با دیگر نقاط کشور  باعث شد که 440 زارع شهر فریمان صاحب آب  و زمین گردند.وابستگی شدید معیشت اهالی به درآمدهای بخش کشاورزی و افزایش جمعیت بعلت رشد طبیعی و مهاجرت روستائیان در دهه های اخیر و نیاز جمعیتی به مواد غذایی و از سویی فقدان سرمایه گذاریهای صنعتی در منطقه ، باعث نیاز ویژه کشاورزان به زمین و آب گردیده است.و به همین علل تلاش می نمایند تا بهروری بهینه از توانهای محیطی بالاخص منابع آب و خاک انجام گیرد.ولی تقسیم آب با مشکلات و محدودیتهایی روبروست که این خود باعث اختلاف وگاها منازعاتی بین ساکنان پایین دست و بالا دست بند قدیمی فریمان گردد.

      بهره برداری بی رویه از منابع آبهای زیر زمینی بوسیله چاههای عمیق ، نیمه عمیق و......باعث افت آبخانهادر طی سالهای متمادی شده که این افت در سال1380 به مقدار 156 سانتی متر بوده است.اکنون برای برداشت از سفره های زیر زمینی چاهای عمیق بید تا عمق 125الی 220 متر در نواحی مختلف دشت حفاری گردد. که این عمل ضمن افزایش هزینه های حفاری دارای ممنوعیتهای قانونی ، حفاظتی و زیستی می باشد. دشت فریمان ار سال 1352 ممنوعه گردیده و حفاری هر نوع چاه عمیق قانونا ممنوع بوده هر چند که عملا این قانون بنابر مصلحتهای ...... نادیده گرفته شده است.

     عوامل فوق توجه زارعین را به منبع آب رودخانه فریمان شدید تر نموده و این آب برای اهالی منطقه حیاتی شده است، این در حالی است که روستائیان بالا بند فریمان به قردادهای سنتی فیمابین سهم بران پایبند نبوده و آسیبهای جدی اقتصادی و باطبع آن اجتماعی رابرای اهالی پایین دست به ارمغان می آورند.

    کمبود منابع آب در کشور به دلایلی همچون کمبودریزشهای جوی ، توزیع مکانی و زمانی نامناسب بارش ، بهربرداری سنتی از منابع آب (آبیاری غرقابی ، استانداردنبودن کانالهای آبرسانی و....) مشکلات فراوانی را برای

مردمان این سرزمین بالاخص ساکنان فلات مرکزی و نواحی شرقی ایران از قدیم الایام داشته است.

عوامل تنش زای تقسیم آب رودخانه فریمان:

  1) فقدان نقشه های ثبتی و ملکی بالاخص درنواحی روستایی که حدود منابع طبیعی و اراضی زراعی مالکین را بطور دقیق احراز نماید، که این خود باعث سوءاستفاده برخی از سود جویان گردیده وهر ساله مقداری از اراضی منابع طبیعی مجاور اراضی کشاورزی را به زمینهای خود ملحق می نمایند که این اقدام باعث تخریب منابع طبیعی (انفال) به نفع ارضی زراعی شده وبرای بهره برداری از اراضی افزوده شده نیاز به آب بیشتر و در نتیجه برداشت بیشتر از آب رودخانه توسط مالکین می گردد.

2)مشخص نبودن حریم رودخانه فریمان و نداشتن علایم ونقشه های تعیین کننده حریم که این خود باعث پیشروی اراضی زراعی به داخل حریم رودخانه و حتی ایجاد تاسیسات و نهالکاری (درختان چنار و سپیدار و...)گردیده و مصرف آب را با افزایش روبرو نموده است.

3)رواج استفاده از تکنولوژی مدرن (موتور پمپهای بنزینی و برقی )در کنار کانالهای آبرسانی سنتی و پمپاژ آب در اراضی تراس یندی شده مرتفع تر از کانالهای سنتی، یطوری که این خود باعث برداشت بیش از سهم که توسط کانال های سنتی تعیین می گردید، شده است.

4)کهنه و قدیمی بودن قوانین مجازاتی در مورد کسانی که بیشتر از سهم خود از منابع آب بهره برداری می نمایند، بطوری که عنوان می گردد در صورت برداشت غیر مجاز با موتور پمپ از آّب رودخانه ، عامل این اقدام به کمتر از 50000ریال (پنج هزار تومان) جریمه نقدی محکوم خواهد شد که این مبلغ در برابر مقدار آب برداشتی بسیار ناچیز است و متخلف به آسانی نسبت به پرداخت جریمه اقدام و مجددا نیز به تکرار تخلف اقدام می نماید.

5) فقدان نگهبانان آب(میراب) و افرادی که به نحوه توزیع ومقدار آب در طول مسیر رودخانه نظارت دائمی نمایند تا فردی از سهم خود بیشتر برداشت ننماید، در حالیکه میراب در پایین دست بند بر نحوه عادلانه تقسیم آب نظارت می کند.

6) ایراد در نحوه تقسیم سنتی آب ، بطوری که آب رودخانه بوسیله کانالها انحرافی در پایین دست بند قدیمی بین روستاهای تقی آباد، قلعه نو فریمان، لوشاب ، هوس،کارخانه قند و شهر فریمان تقسیم می گرددکه با مشاهده دقیق ملاحظه می گردد کانالی که بسوی روستای تقی آباد آبرسانی می کند، در عمق پایین ترو ارتفاع کمتری نسبت به دیگر سهم بران قرار دارد ،که این خود باعث می گردد تحت تاثیر شیب زمین آب بیشتری به سمت روستای تقی آباد جاری شود بطوری که در مواقع کم آبی نیز کمترین ضرر به روستای تقی آباد می رسد.

7) وجود کانالهای غیر استاندارد و خاکی و روباز که باعث افزایش پرت آب در مسیر انتقال آب به اراضی کشاورزی می گرددو نتیجتا کاهش آب را در پی دارد.

8) نبود سرمایه و دانش کافی بین زارعین که اکثرا افراد سالمند می باشند وآبیاری سنتی( غرقابی) که خود در پرت منابع آب نقش مهمی دارداز دیگر مشکلات بهر برداری از منابع آب است.

9) تقطیع اراضی بدلیل تقسیم بین وراث و خرید و فروش اراضی به دیگران و....خود مشکلاتی را برای استفاده بهینه از آب در بر دارد.

10) و.......

  ارائه راهبردها جهت حل مشکل:

1)تهیه نقشه های ثبتی و ملکی (کاداستر)که حدود اراضی زراعی و منابع طبیعی را بطور دقیق مشخص نماید تا از تجاوز به منابع طبیعی جلوگیری بعمل آید.

2) هیاتی متشکل از کارشناسان جهاد کشاورزی ، منابع طبیعی ، وزارت نیروو دادگستری وسعت اراضی مجاور رودخانه را با اسناد موجود تطبیق دهند و افرادی که به منابع طبیعی تجاوز نموده اند مجازات و اراضی نیز به سازمان مربوطه عودت گردد.

3)تحدید حدود حریم رودخانه و تهیه نقشه مربوطه و نصب علایم هشدار دهنده، تا بدین صورت از تجاوزسودجویان به حریم رودخانه جلوگیری بعمل آید.

4)نصب کنتور جهت تعیین میزان برداشت آب در مسیر کانالهای فرعی و دریافت آب بهاء از مشترکین و هزینه این مبالغ در جهت احداث کانالهای بتونی و ترمیم شبکه های آبیاری و پرداخت حق الزحمه میرابها و....توسط وزارت نیرو یا سازمانی دیگر.

5)بازنگری در قوانین قضایی تقسیم عادلانه آب و به روز نمودن قوانین وافزایش مجازات متجاوزین به حقوق دیگران تا کسی جرات تجاوز به حقوق دیگران را ننمایند.البته چون این قانون در سراسر کشور اعمال می گردد و احتمالا در نواحی مختلفی مردم با این مشکل مواجه اند ، این قوانین باید به تصویب هیات دولت یا قوه مقننه برسد و برای اجراء به قوه قضاییه ابلاغ گردد.

6)بازنگری در تقسیم سنتی آب و کانالهای فرعی و همسان سازی ارتفاع و عمق کانالها به توجه به نسبت برداشت سهم بران ،بطوری که در سالهای ترسالی و خشکسالی تمامی سهم بران ار حق عادلانه ای برخوردار گردندبعبارتی فقر و غنای آب عادلانه تقسیم گردد.

7)می بایست مدار گردش تقسیم آب در سالهای ترسالی و خشکسالی با توجه به اولویت بندی فرق کند بطوری که در سالهای خشکسالی فاصله زمانی تخصیص آب زیادتر گردد، بطریقی که بعلت کمبود آب بااختصاص زمان بیشتر بتوانند آب رابه محصولات کشاورزی چند ساله ( باغات) برسانند چون خشکسالی ضرر بیشتری به محصولات چند ساله می رساند.

8)تکمیل و ترمیم و بازنگری در کانالهای آبرسانی که البته این اقدام به250میلیون تومان بودجه نیازمند استدر حالیکه پیش بینی می گردد 5/2میلیون متر مکعب آب صرفه جویی آب داشته باشیم واین مقدار صرفه جویی به اندازه 5/5 متر افزایش ارتفاع بند فریمان برآورد می گرددکه مبلغ 2/2میلیارد تومان هزینه را بلعیده است.(طول کانال 15 کیلومتراست) .

9)برداشت رسوب داخل مخزن بند فریمان که حدود8 الی9هزار متر مکعب برآورد می گردد.این مقدار می تواند بیش از یک حلقه چاه عمیق ذخیره و استحصال آب رادر پی داشته باشد.

10)انجام عملیات آبخیزداری از طریق بانکت بندی، بوته کاری، نهالکاری، تعادل دام ومرتع و...واز طرفی مشارکت اهالی در طرحهای و افزایش مشارکت فرهنگ عمومی خود باعث حفاظت محیط زیست،جلوگیری از بروز سیلاب، کاهش فرسایش خاک وحمل رسوب به دریاچه بند فریمان و کاهش ذخیره آب ومانع بلعیدن هزینه ها و... خواهد شد.که عملیات فوق نیازمند یکسری اقدامات فوری و بلندمدت است که انجام مرتعداری وقرق مراتع و... نیاز به زمانی حداقل 30 ساله را می طلبد در حالیکه بعضی اقدامات ازجمله طرحهای کوچک مهار آبهای سطحی از طریق بندهای خاکی کوچک، بانکت بندی و...جزء اقدامات فوری است.

  11)توجه به توزیع و پراکندگی چاههای عمیق در دشت فریمان نشان می دهدکه اکثر چاهها در مناطق بزرگ مالکی واقع گردیده و مناطق خرده مالکی اغلب از این نعمت برخوردار نیستند، لذا می بایست در مناطق خرده مالکی دشت بالاخص محدوده قلعه نوفریمان نسبت به حفاری چاه عمیق با مالکیت مشاعی اقدام گردد

12)در جنوب شهر فریمان (حدفاصل فریمان تا روستای لوشاب)قنات(کاریز)ناتمامی وجود دارد که در زمان پهلوی اول حفاری ، ولی به دلایلی به اتمام نرسیده است. لذا اجرای ادامه حفاری گالری این قنات تا مرحله بهره برداری کمک شایانی در تامین آب خواهد داشت.بودجه مورد نیاز در حدود 250میلیون تومان برآورد می گردد.

13) در دشت فریمان نزدیک به 20000هکتار زمین زراعی قابل بهر برداری وجود داردو میزان آب استحصالی از منابع مختلف مقدار7/3میلیون متر مکعب می باشد یعنی سالانه بطور متوسط برای هر هکتار 185متر مکعب است که این مقدار حتی یک هکتار زمین را خیس نخواهد کرد. لذاچنانچه نیاز آبی برای هر هکتار را5000 متر مکعب در نظر بگیریم نیاز آبی در حدود100میلیون متر مکعب خواهد بود.جهت افزایش بهربرداری بهینه از منابع آب موجود و کاهش پرت آب اقدامات زیر نیز تصیه می گردد.

الف) تغییر الگوی کشت : از آنجا که کارخانه قند فریمان در حاشیه حاشیه جنوبی دشت فریمان استقرار یافته است به همین خاطر زارعین تشویق و ترغیب می گردندتابه کشت چغندر قند مبادرت نمایند،در حالیکه این محصول نیازمند به آب فراوان است و این کشت با وضعیت بحرانی منابع آب دشت منافات دارد.لذا توصیه می گردد کشت این محصول به حداقل برسد و محصولی که به آب کمتر نیاز داردولی درآمد کشاورزرا با افزایش مواجه نماید ترویج گردد.(مثل کشت کلزا) و کارخانه قند نیز برای تداوم فعالیت از شکر زرد استفاده نماید.

ب)تشکیل تعاونیهای کشاورزی: از آنجا که تخصیص بودجه های یارانه ای دولت به تعاونیهای کشاورزی و تشکل های غیر دولتی پرداخت می گرددوتعداد اعضای تشکل ها برای دستگاههای ذیربط، تعدادزارعین را مشخص می نماید، لذا می باید همه کشاورزان اقدام به تشکیل تعاونی و عضویت درآن نمایند تااز بودجه های یارانه ای دولت بالاخص در سالهای خشکسالی بهره مند گردند.

  ج)تهیه مقدمات واجرای کشت یکپارچه و اجرای الگوی کشت مناسب توسط جهاد کشاورزی و ترویج و هدایت زارعین بسوی کشت مناسب و جلوگیری از تقطیع اراضی و تشویق جوانان در فعالیتهای زراعی و تلفیق زراعت و دامداری و ایجاد صنایع وابسته به تولیدات باغی و زراعی در منطقه و.... در افزایش درآمد اهالی موثر خواهد بود.

قابل به ذکر است اقدامات فوق باید با مشارکت عموم مردم انجام پذیرد تا اجرا ،مراقبت وماندگاری پروژه ها سریعتر و مطلوب تر به سرانجام برسد.                                            انشاءالله